تقدسزدا و خشونتگریز
نقد و بررسی مجموعه شعر زن، تاریکی، کلمات، حافظ موسوی
سیامین جلسهی گروه ادبیاتِ عصرکتاب با نقد و بررسی "زن، تاریکی، کلمات" حافظ موسوی در روز پنج شنبه 25 آبانماه 85 در محل سالن آمفی تئاتر کتابخانهی عمومی سهروردی زنجان برگزار گردید.
در این نشست ماهانه که با اجرای هادی وحیدی و با همکاری مدیریت امور کتابخانههای عمومی زنجان، جریان مییافت، ابتدا شعری از آخرین مجموعه شعر شاعر معاصر، حافظ موسوی، توسط مجریِ جلسه خوانده شد.
سپس هادی وحیدی زندگینامهی کوتاهی از نویسندهی "زن، تاریکی، کلمات" ارائه کرد: «حافظ موسوی متولد سالِ 1333 در رودبار است. او تحصیلات خود را تا مقطع دیپلم متوسطه در همان شهر گذراند و سپس برای ادامهی تحصیل در رشتهی زبان و ادبیات فارسی وارد دانشگاه ملی شهید بهشتی فعلی شد. او بعد از مدتی، تحصیل را ناتمام گذاشت اما حضور و فعالیت خود را در عرصههای گوناگون ادبیات ادامه داد.»
وحیدی در ادامه اضافه کرد: «موسوی، نوشتن را از دورهی جوانی آغاز کرد و با انتشار نخستین اشعارش در مطبوعات، فضای حرفهای تازهای را برای خود فراهم ساخت. وی از اواخر دههی 60 همکاری با مطبوعات ادبی را به طور جدی آغاز کرد که تا به امروز ادامه دارد. حاصل کار حافظ موسوی در مطبوعات، انتشار دهها مقاله و مصاحبه است که امید میرود در آینده به صورت کتابی مستقل منتشر شود.»
مجری نشست افزود: «نخستین دفتر شعر موسوی در سال 1373 با عنوان "دستی به شیشههای مه گرفتهیِ دنیا" منتشر شد که جایزهی ادبی گردون را برای او به ارمغان آورد. دومین کتاب او مجموعه شعری است با نام "سطرهایِ پنهانی" که در سال 1378 منتشر شد؛ مجموعهای که با استقبال گستردهی منتقدان و خوانندگان روبهرو شده و به چاپ دوم نیز رسیده است. سومین مجموعه شعر حافظ موسوی "شعرهایِ جمهوری" نام دارد که در سال 1380 منتشر شده است. اما تازهترین سرودههای این شاعر، در کتابی با نام "زن، تاریکی، کلمات" در سال 1385 به چاپ سپرده شده که این کتاب با حضور شاعر در کانون ادبیات ایران نیز مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.»
وحیدی در پایان تأکید کرد: «از حافظ موسوی کتاب دیگری در زمینهی پژوهشهای ادبی منتشر شده که در آن به بررسی آثار و زندگیِ زندهیاد مهدی اخوانثالث پرداخته است؛ این کتاب از سری کتابهایِ چهرههای قرن بیستمی ایران توسط نشر قصه در سال 1381 منتشر شده است. حافظ موسوی که از چهرههای درخشان شعر معاصر فارسی به شمار میرود، علاوه بر فعالیت در "مؤسسهی انتشاراتی آهنگِ دیگر" به همراه دو دوست قدیمی خود شمس لنگرودی و شهاب مقربین، مدتی نیز به عنوان دبیر تحریریهی ماهنامهی ادبیِ کارنامه همکاری داشته است.»
سپس به عنوان سخنران اول حامد رحمتی از اعضای انجمن ادبی اشراق به بررسی کتاب "زن، تاریکی، کلمات" پرداخت. رحمتی با اشاره به تغییر و جابجایی زمان نقد این کتاب که منجر به عدم هماهنگی برای حضور شاعر این مجموعه، برای حضور در این نشستِ گروه ادبیات عصر کتاب گردید، پیام موسوی را در قدردانی و سپاس از منتقدان و برنامهریزانِ گروه عصر کتاب ابلاغ کرد.
در ادامه حامد رحمتی در توصیف شعرهای این مجموعه شعر حافظ موسوی، گفت: «تأمل شاعرانه و ظرافتهای دقیق کلامی بیانگر نکتهسنجیهای شاعرانه است. پشتوانهای عمیق در شناخت ارکان شعر و شگردهای زبانی به شاعر امکان میدهد که تصویرها در سیطرهی یک نظام ساختارمند، آن قدر هماهنگ جلوه کنند تا التذاد خوانش ِ متن درگسترهیِ معنا وسعت بیاید.»
رحمتی در تشریح ویژگیهای شعر موسوی اضافه کرد: «استفاده از نثری ساده از یکنواخت شدن فضاها میکاهد و تأویلهای مختلف را حاصل میشود و تنوع طیفهای بیآلایشاش را روی متن میگستراند تا در این مجموعه به آرامشی بزرگ مبدل شود.
رحمتی تصریح کرد: «زن، تاریکی، کلمات متشکل از سه قسمت است. به کار گرفتن کلمات با موقعیتهایِ خاص در شرایط زمانی مختلف، تجربههای ارزشمندی را در این مجموعه به همراه دارد. شاعر در این مجموعه کوشیده است از عناصر سینمایی و داستانی بهره بجوید و تصویر نیز جایگاه ویژهای در کلیتِ اثر دارد. همچنین سخنگردانی از تمهیدات قابل توجهی است که گاهی به صورت تعهدی و گاهی به صورت ناخودآگاه مخاطب را در کشاکش معنا با خود همراه میکند. بدیهی است پارادوکسهای حاصل شده در زیبایی ِ متن بیتأثیر نخواهد بود و شبکههای مدلولی فراوانی را به وجود خواهد آورد که خاستگاهی معین ندارد و تنها در پی استعلای هیجانات است، و شاعر با این ترفند در پی تجددی دیرینه است که متن را ارتقاء میدهد و از فضاهای کهنه و تکسیستمی دور میشود تا مخاطب را با جغرافیای تمکین یافتهای مواجه کند.»
حامد رحمتی با آوردن نمونههایی از شعرهای این مجموعه به تبیین ویژگیهای شعر حافظ موسوی پرداخت و گفت: «مسألهای که قابل تأمل است، حرکت از جزء به کل است، که روایت خطی را تصادم تصویرهای مختلف به هم میزند بدون آن که مکانیزم ذهن دچار پراکندگی شود و این بسامد در تعبیه شدن مراکز بیرونی به عوامل زیست محیطی در زبان صورت میگیرد.»
رحمتی در بخش دیگری از نقد خود اضافه کرد: «فهم زبان شبیه فهم موسیقی است. زبان میتواند اطلاعات را منتقل کند ولی موسیقی چنین نیست، اما هر دو پر معنیاند و مستلزم جوابهای دقیقی برای انتقال فهم هستند و به انضمام تعبیر لودویک ویتگنشتاین میتوان دریافت که شاعر علاقهی خاصی به مفاهیم زیبا دارد و در ژرفاساختِ نظام آوایی، بیشتر شعرهای این مجموعه و موسیقی برخاسته از کلمات برای انتقال معنا به کار میرود و استفاده از واجهای متجانس با درایتی آزموده شاعر را وا میدارد تا به سود شعر کارکردهای گوناگون موسیقیایی بکشد که این تمهید بر پایهی تکرار متبلور میشود.»
وی اضافه کرد: «در مجموعهی حاضر توجهِ شاعر به اسطورهها و تقدسزدایی ِ آنهاست. در برخی از شعرها این مسأله کاملاً خصوصی و جزیی است که از ناگهانِ یک اتفاق آغاز میشود. این فرایند بازنمودی واقعی یا خیالی، دیدنی یا نادیدنی، عینی یا ذهنی دارد که با این بسامد رسانهگی ِ گستردهای در متن ایجاد میشود.»
رحمتی با توصیفِ حافظ موسوی به شاعری پُرجسارت، گفت: «پرداختن او به مقولهی جنگ ایجاب میکند که به این فرایند گوشهی چشمی داشته باشیم. هدف شاعر تغییر جهان است، جهانی عاری از هر گونه تشتت و خشونت. باید اذعان کرد که حس انسانی از نحلههای روحی او لحظه به لحظه میجوشد، تا در پوشش اندیشههای مدرن انزجار خود را همواره از کشتار انسانهای بیگناه اعلام کند.»
رحمتی تصریح کرد: «در مجموعهی حاضر، همّ و غم شاعر دیگر محدود به ایران و تهران نیست؛ او جهانی میاندیشد. استفاده از کلمههای بینالمللی در همهگیر شدن آثار او، درد را در هر گوشهای از جهان فرو میکاهد. این سیر تکاملی بلوغ ِ فکری شاعر در طی سالهای متمادی فعالیت او در حوزهی ادبیات است.»
در ادامهی این نشست برزو علیپور، مهران مرتضایی و علیرضا بازرگان به ایراد نکاتی از اشعار حافظ موسوی در مجموعهی شعر "زن، تاریکی، کلمات" پرداختند.